Pravoslavni krstovi na hrvatskom ostrvu Pagu izazvali buru u hrvatskoj javnosti: Iza svega stoji potresna priča
Dodajte Kurir u vaš Google izborAktivisti udruženja „Jadovno 1941“ obnovili su drveni pravoslavni krst iznad uvale Malin na ostrvu Pagu, podignut u znak sećanja na Srbe ubijene u ustaškim logorima tokom Drugog svetskog rata.
Ova akcija ponovo je otvorila pitanje očuvanja spomen-obeležja i istorijske istine o stratištima u kompleksu Slana i Metajna.
Radove su obavila dvojica muškaraca, jedan iz Beograda, a drugi iz Banje Luke. Celi poduhvat snimili su i objavili na društvenim mrežama, objašnjavajući da je krst oštećen zbog dugotrajne izloženosti morskoj soli i snažnoj buri. Poručili su da nameravaju da nastave sa obeležavanjem lokacija koje su povezane sa stradanjima tokom Drugog svetskog rata te su pozvali građane da im novčanim donacijama pomognu u tome. Ko su zapravo ljudi koji postavljaju pravoslavne krstove na Pagu i zbog čega su njihove aktivnosti privukle toliku pažnju?
Jedan od njih je Dušan Bastašić, stomatolog iz Banje Luke i predsednik udruženja građana Jadovno 1941, organizacije koja se bavi istraživanjem, dokumentovanjem i obeležavanjem stradanja Srba u Nezavisnoj Državi Hrvatskoj. Drugi muškarac, koji se na snimku predstavlja kao Momčilo iz Beograda, učestvuje u postavljanju i obnovi spomen-obeležja, ali njegovo puno ime nije objavljeno. Njihova inicijativa nije nova. Prema sopstvenim tvrdnjama, na području Paga do sada su postavili deset krstova, a nameravaju da nastave potragu za neobeleženim stratištima.
Bastašić je na objavljenom videosnimku objasnio da se nalaze iznad uvale Malin, gde su obnovili krst i pomolili se za žrtve koje nazivaju svetim novomučenicima. Istakao je da radove uglavnom obavljaju volonterski, sopstvenim novcem, uz pomoć manjeg broja saradnika. Donacije koje prikupljaju, prema njegovim rečima, trebalo bi da posluže za održavanje postojećih krstova, nova terenska istraživanja i obeležavanje dodatnih lokacija. Međutim, tvrdnje o broju postavljenih obeležja i postojanju pojedinih novih stratišta zasad se temelje na informacijama samih organizatora, a ne na nezavisno objavljenim rezultatima arheoloških ili forenzičkih istraživanja.
Ko stoji iza udruženja Jadovno 1941?
Udruženje Jadovno 1941. osnovano je 2010. godine u Banjoj Luci kao nevladina i neprofitna organizacija. Prema sopstvenim podacima, okuplja potomke žrtava, organizuje komemoracije, prikuplja istorijsku dokumentaciju i istražuje mesta stradanja povezana sa ustaškim logorskim sistemom Gospić - Jadovno - Pag. Bastašić je na čelu udruženja od njegovog osnivanja i tokom godina postao je jedan od prepoznatljivijih predstavnika organizacija koje se u Srbiji i Republici Srpskoj bave kulturom sećanja na srpske žrtve Drugog svetskog rata. Njegovi javni nastupi, međutim, nisu ograničeni na događaje iz 1941. godine. Bastašić je u više navrata govorio i o ratu u Hrvatskoj, raspadu Jugoslavije i zločinačkoj akciji Oluji.
Kako navodi Zadarski list, Bastašić je tokom gostovanja na srpskoj televiziji RAS govorio o svom boravku u Zagrebu početkom devedesetih i događajima koji su prethodili Oluji. Poredio je položaj Srba u Drugom svetskom ratu sa njihovim položajem tokom raspada Jugoslavije.
On je u istom razgovoru govorio o odlasku iz Zagreba i kretanju srpskog stanovništva tokom rata. Bastašić je 2025. gostovao i na televiziji Kurir, u emisiji posvećenoj Oluji, zajedno sa Draganom Vasiljkovićem, poznatijim kao Kapetan Dragan. Govoreći o posledicama Oluje, rekao je da je srpsko stanovništvo raseljeno širom sveta zbog nesloge između Srbije, Republike Srpske i tadašnje Republike Srpske Krajine.
Na videosnimku objavljenom nakon obnove krsta dvojica muškaraca objašnjavaju da žele da nastave potragu za jamama, postavljaju nova obeležja i objavljuju rezultate svojih aktivnosti na internetskim stranicama i društvenim mrežama.
Istorijat ustaških logora Slana i Metajna
Zločini počinjeni na Pagu tokom 1941. istorijski su dokumentovani. Postojanje ustaških logora Slana i Metajna, sistematski progon zatočenika i masovna ubistva nisu pitanje političkog stava, nego utvrđenih istorijskih činjenica. Podsetimo, Express je u junu ove godine objavio opsežan tekst o logoru Slana u kojem je detaljno rekonstruisana istorija jednog od najstrašnijih mesta stradanja u prvim mesecima postojanja NDH.
Ustaški logorski kompleks Gospić - Jadovno - Pag počeo je da se razvija nedugo nakon uspostavljanja Nezavisne Države Hrvatske u aprilu 1941. godine. Bio je to jedan od prvih organizovanih sistema zatočenja, deportacija i masovnih ubistava, usmeren ponajpre protiv Srba i Jevreja, ali i Hrvata antifašista te drugih političkih protivnika ustaškog režima. Njegovo središnje saobraćajno i administrativno čvorište nalazilo se u Gospiću, odakle su zatočenici odvođeni prema Velebitu i ostrvu Pagu. Jadovno, smešteno na Velebitu, postalo je jedno od prvih velikih stratišta ustaškog režima. Zatočenici su ubijani na području logora i okolnih kraških jama, u koje su bacana njihova tela. Na Pagu su uspostavljena dva povezana logora - Slana, namenjena prvenstveno muškim zatočenicima, te logor u Metajni, u kojem su bile zatočene žene i deca.
Kako je ranije pisao Express, logor Slana osnovan je 24. juna 1941. na ogolelom, kamenitom području udaljenom približno pet kilometara od Metajne. Tamo nije bilo gotovo nikakve vegetacije ni pijaće vode, a zatočenici su bili izloženi letnjim vrućinama i snažnoj buri. Lokaciju je početkom juna odabrao ustaški zvaničnik Mijo Babić, uz pomoć saradnika među kojima se nalazio Ivan Devčić, poznat po nadimku Pivac, kasniji komandant logora. Prva grupa od tridesetak zagrebačkih Jevreja stigla je u Slanu krajem juna. Ubrzo su počeli da pristižu novi transporti, uglavnom Srba iz Like i Bosne, ali i Jevreja te Hrvata komunista. Zatočenike su u stočnim vagonima i kamionima dopremali do Gospića, odakle su pešice nastavljali prema Karlobagu. Tamo su ih ukrcavali na brodove i prevozili na Pag, često tokom noći.
Svedočanstva preživelih o teroru i uslovima u logoru
Životni uslovi u Slani bili su gotovo neizdrživi. Zatočenici su morali da grade barake, stražarnice i put prema Metajni, noseći kamenje po oštrom terenu, često bez odgovarajuće obuće i alata. Hrane je bilo premalo, pijaće vode gotovo uopšte nije bilo, a stražari su sistematski tukli i ponižavali zatočenike. Ustaški režim razlikovao je grupe zatvorenika, pri čemu su Srbi bili izloženi posebno brutalnom postupanju. O tome je svedočio i preživeli zatočenik Oto Radan, koji je opisivao rad na kamenjaru pod nepodnošljivim suncem, uz glad i žeđ. Prema njegovom svedočanstvu, ubistva su se događala zbog najmanje navodne neposlušnosti, ali i bez ikakvog povoda.
Drugi preživeli, Josip Balaž, opisivao je obroke koji su se sastojali od vrlo malih količina krompira i brašna raspoređenih na stotine ljudi. Takva ishrana, uz nedostatak pijaće vode i katastrofalne higijenske uslove, dovodila je do bolesti i iscrpljenosti.
Posebno potresna svedočanstva odnose se na logor u Metajni. Tamo su u nekoliko kuća bile zatočene žene i deca, među njima Srpkinje i Jevrejke. Preživela Nada Feuersien govorila je o sistematskom seksualnom nasilju, ponižavanju i ubistvima zatočenica. Žene su bile prisiljene da obavljaju različite poslove za ustaše, a pojedine su odvođene iz logora i više se nikada nisu vraćale. Ustaški zapovednik Maks Luburić takođe je posećivao Slanu. Kao jedna od najvažnijih osoba u organizaciji sistema logora NDH, nadzirao je sprovođenje politike terora i masovnih ubistava. Slana i Metajna postale su mesta na kojima su se metode ustaškog režima, od izgladnjivanja i prisilnog rada do organizovanih likvidacija, primenjivale već u prvim mesecima rata.
Italijni ekshumirali ostatke 791 ubijene osobe
Logori na Pagu prestali su da rade u avgustu 1941. kada je italijanska vojska ponovo preuzela kontrolu nad područjem. Ustaške vlasti odlučile su da zatvore logore i uklone tragove zločina. Poslednji dani logora bili su obeleženi masovnim ubistvima, posebno na području Furnaže, susedne uvale koja je služila kao stratište. Nakon povlačenja ustaša na Pag je stigla italijanska sanitarna komisija. Vojnici i lekari istraživali su dojave o masovnim grobnicama i mogućoj opasnosti od zaraze. Ono što su pronašli dokumentovali su u izveštajima i fotografijama koji su danas važni istorijski izvori o zločinima u Slani i Metajni.
Italijani su ekshumirali ostatke 791 ubijene osobe: 407 muškaraca, 293 žene i 91 deteta. Među žrtvama je bilo i odojče staro svega pet meseci. U izveštajima su opisane višestruke grobnice, tragovi vezivanja i povrede koje su ukazivale na nasilnu smrt. Italijanska vojska potom je, iz sanitarnih razloga, spalila pronađena tela. No tih 791 žrtva nije predstavljala ukupan broj ubijenih na Pagu. Komisija je istražila samo deo lako dostupnih grobnica, dok su brojna tela završila u moru ili na drugim lokacijama koje nisu bile obuhvaćene istragom.
Tačan broj ubijenih u logorima Slana i Metajna nikada nije konačno utvrđen. Istorijske procene znatno se razlikuju, delom zbog uništavanja dokumentacije, kratkog perioda rada logora i nedostatka potpunih evidencija. Demograf Dragan Cvetković procenio je da je u celom kompleksu Gospić – Jadovno – Pag ubijeno između 15.300 i 15.900 ljudi. U jednom od poimeničnih popisa identifikovane su 10.502 žrtve, među kojima je bilo 9.663 Srba, 762 Jevreja i 55 Hrvata, uz pripadnike drugih nacionalnosti. Važno je naglasiti da se te brojke odnose na širi logorski kompleks, a ne samo na ostrvo Pag.
Sudbina spomen-obeležja na Pagu
U novembru 1941. mladi antifašista i budući književnik Ante Zemljar sa prijateljima je na paškom groblju položio venac posvećen žrtvama Slane. Prva spomen-ploča na području nekadašnjeg logora postavljena je 1975. godine. No tokom devedesetih i kasnije obeležja su više puta uništavana. Srpsko narodno veće obnovilo je spomen-ploču 2010. i ponovo 2013. godine, ali su obe ubrzo oštećene ili uništene.
Mesto nekadašnjeg logora Slana danas nema odgovarajuće trajno spomen-obeležje, a preko dela istorijske lokacije prolazi sportsko-rekreativna staza. Takvo stanje godinama izaziva kritike dela istoričara, antifašističkih organizacija i predstavnika manjinskih zajednica, koji upozoravaju da se mesta masovnih zločina ne smeju prepustiti zaboravu.
Kurir/Express